Abstract : De hedendaagse economie heeft zich ontdaan van haar ethische, existentiële en gemeenschapsvormende fundamenten. In dit essay stellen wij dat de epistemologie van de poëtische rede, zoals ontwikkeld door María Zambrano, een fundamenteel alternatief biedt voor het onmenselijke karakter van de huidige economische rationaliteit. Zambrano’s denken herstelt de band tussen gevoel, herinnering, droom en logos, en werpt zo een licht op de vergeten dimensies van het mens-zijn die door de overheersing van de ratio verdrongen zijn. Wij betogen dat de poëtische rede een epistemologisch model aanreikt dat in staat is de subjectieve, ethische en spirituele aspecten van menselijk handelen te integreren binnen het economische denken. Via deze breuk met de utilitaristische logica opent zich een relationele economie die wederkerigheid, symbolische waarde en het integraal Leven centraal stelt.

De ontmenselijking veroorzaakt door de economie – of juister: door de individuen die actief deelnemen aan de ontmenselijking van zichzelf en van de gemeenschap – vindt in de poëtische rede een mogelijke reddingsboei. Deze ontmenselijking is ontstaan door een eenzijdige vorm van ‘ontwaken als bestaan’, waarin de rationele rede het gevoel, de herinnering, het mysterie, de droom, het verdriet en de vreugde heeft verbannen. Eros is in dit denken vernietigd. Het individu is hierdoor ontworteld en verweesd. Als surrogaat bewandelt men het troosteloze pad van overmatige en zinledige consumptie, vulgaire kapitaalaccumulatie en onverzadigbaar winstbejag.

Deze individuen missen elk besef van de schaamte die hun toekomt, en hanteren een louter economische taligheid – doorweven met misleidende metaforen en ideologisch beladen symbolen – om hun pathologische handelen te legitimeren. Meningen zonder worteling in waarheid nemen de plaats in van ideeën, waardoor de macht en het geweld van de economie dominant worden, en de ziekte van ontworteling zich verspreidt doorheen de gemeenschap. Het economisch handelen heeft de werking van het poëtisch denken verdrongen – een vorm van melaatsheid die het pad naar het integrale Leven uitsluit. De mens is echter een transcendent wezen dat zichzelf voortdurend moet herscheppen, en dat zich niet mag laten ontmenselijken in een wereld die louter economisch denkt.

María Zambrano (1904–1991) stelt dat in de menselijke essentie – in de ziel – denken en zijn samenvallen. Door echter in een toestand van zijnsvergetelheid het denken te reduceren tot louter rationele rede, zijn wij wezenloze, ontwortelde individuen geworden. Een waarachtig ontwaken is een “ontwaken door geboren te worden” – een ontvankelijkheid voor de Brede Rede, waarin het poëtische kijken en verstaan evenwaardig is aan het rationele denken en verklaren.

Wat bedoelt Zambrano met poëtische rede? Het is het tot uitdrukking brengen van het intuïtieve gevoel – datgene wat geboren is nog vóór het geschapen werd. Het is een voorvoelen dat zich openbaart in de poëtische rede en een vorm van Verstehen voortbrengt, die pas nadien via de rationele rede kan worden verklaard. Het poëtische wordt hier teruggevoerd op poiesis (het voortbrengen) en alêtheia (de onthulling of ontbergende waarheid). Rede is bij Zambrano niet louter de ratio met haar eis van onvoorwaardelijke zekerheid en haar overheersing van de werkelijkheid, maar Logos – een wijze van spreken die verzamelt, assembleert en tot rust laat komen, en die heroriënteert naar wat het meest geschikt en zinvol is. Zie onderstaand schema omtrent de poëtische – versus de rationele rede.

Via zelfloosheid of ego-loos zijn, ontmoet men de niet-plaats, de lege ruimte, de stilte: een intieme, devotionele relatie met de werkelijkheid die creativiteit opwekt. Daarin ontvouwt zich een lichtgevende verstaanbaarheid, een aurora, waarin poiesis in totale ontvankelijkheid het wezen van een existentie aan het licht brengt, die via alêtheia wordt ontsluierd. Deze onthulling krijgt slechts betekenis wanneer de logos gedragen wordt door een luisterend, ontvankelijk en verzamelend spreken. Alleen op die manier kunnen we tot de totaliteit van het menselijke wezen doordringen, het integrale Leven bevatten en beleven – de res cogitans én de eros. Kennis wordt dan weten; levensvragen kunnen beantwoord worden; en de rijkdom van het bestaan wordt herwonnen en omarmd in plaats van de schaamtevolle veelheid van kapitaal, winst en overconsumptie.

De poëtische, ethische rede (logos) herstelt de verloren dimensies van menselijke waardigheid, subjectiviteit en de ontheiligde wereld, via een diepere manier van denken en spreken die de zijnsvergetelheid opheft. Zij is een methode, een epistemologie die – via sensitiviteit, metafoor en symbool – de diepere, onzegbare lagen van de werkelijkheid doet oplichten, inclusief de ethische dimensies van het economisch handelen. Het is een poging om mens en wereld te herenigen, voorbij de fragmentatie van de ratio, in een vernieuwd verstaan van de zin van het bestaan. Een pad van hoop in plaats van het vluchtpad van de kapitaal- en goederenaccumulatie.

Binnen deze Vita Nova kan een relationele economie ontluiken, gestoeld op wederkerigheid, contingentie, emergentie en symbolische waarden. Een Logos Vivens – een levende logos – waarin het denken ethisch, existentieel en waarachtig wordt.

Schema: De Epistemologie van de Poëtische Rede volgens María Zambrano

Dimensie	Poëtische Rede (Razón poética)	Rationele Rede (Razón racional)
Ontologische grond	Wording, mysterie, poiesis, alêtheia	Identiteit, objectiviteit
Cognitieve modus	Intuïtieve onthulling, symbolisch, associatief denken	Analytische deductie, causale logica
Affectieve dimensie	Gevoel, herinnering, verdriet, vreugde, stilte	Emotionele neutraliteit, objectiviteit
Taal en expressie	Metafoor, verhaal, evocatief en onthullend spreken (logos)	Letterlijkheid, precisie, definiërende en verklarende taal
Ethiek	Relationeel, devotioneel, subjectiviteit en menselijke waardigheid	Universeel, abstract, instrumenteel
Tijdservaring	Cyclisch, kairotisch (heilig moment)	Lineair, chronologisch
Economische implicatie	Wederkerigheid, contingentie, betekenisvol handelen	Efficiëntie, winstmaximalisatie, controle